DEHB ve erteleme: ödevi son dakikaya bırakmak

Proje bir hafta önce verilmiştir, pazar akşamı yapılır. Ödev saat yedide başlayacaktır, yedi buçukta hâlâ kalem aranmaktadır. Son dakikaya bırakma, DEHB'li çocuklarla en sık konuşulan başlıklardan biri ve genelde tembellik olarak okunuyor. Oysa evde çalışan çözüm, motivasyon konuşmasından çok işin şeklini değiştirmek oluyor.

Erteleme çoğu zaman "başlayamamak"

Bir işi ertelemenin arkasında birkaç ayrı şey olabiliyor: ilk adımın belirsiz olması, işin gözüne büyük görünmesi, yapamamaktan çekinmek ya da kötü bir zamanlama. Dördü aynı davranışı üretiyor — iş başlamıyor — ama farklı şey istiyorlar. Hangisi olduğunu bir hafta izlemek, çocuğum ödev yapmak istemiyor yazısında anlattığımız gibi, doğru tedbiri seçmenin en kısa yolu.

Buna bir şey daha ekleniyor: teslim tarihi uzak olduğunda iş "şimdi"ye ait olmuyor. Bir hafta sonrası, bugünün listesinde hiçbir satır üretmiyorsa o iş gerçekten de bugün yok demektir. Bu yüzden uzun işleri bugünün listesine düşen küçük satırlara çevirmek, erteleme karşısında en çok işe yarayan tek hamle.

Uzun işi günlere bölmek

Aşağıdaki tablo bir hafta önce verilmiş küçük bir projenin günlere bölünmüş hâli. Önemli olan süreler değil, her günün tek ve gözle görülecek kadar küçük bir adımı olması. Adım bugünün listesinde bir satır olarak görünmüyorsa bölünmüş sayılmaz.

Bölme işini çocukla birlikte yapmak, tek başına yapmaktan daha çok tutuyor: hangi adımın hangi güne geleceğine o karar verince plan "benim planım" oluyor. İlk birkaç projede bölmeyi siz yapar, sonra "bunu kaç parçaya bölelim?" sorusuna geçersiniz.

Günlük ödevde ilk iki dakika

• İlk iş gözle görülecek kadar küçük olsun. "Matematiğe başla" değil, "ilk soruyu oku".
• Masa işin önünde hazır olsun. Kalem aramak için kalkan çocuk çoğu akşam geri gelmiyor.
• Başlangıç bir çapaya bağlı olsun. "Yemekten sonra" gibi sabit bir an, "akşam bir ara"dan belirgin biçimde iyi çalışıyor.
• Bitiş de baştan söylensin. Ucu açık işe başlamak zor; "sekizde bitiyor" demek ödevi görünür bir kutuya koyuyor.
• İlk iki dakikayı birlikte geçirip çekilin. Çoğu akşam ilk iki dakikada kazanılıyor ya da kaybediliyor.

Adım adım: son dakika alışkanlığını küçültmek

1. Teslim tarihlerini tek yerde toplayın. Hangi iş hangi gün: bu liste yoksa plan da yapılamıyor.
2. Bir haftadan uzun her işi bölün. Her gün için tek adım; adımı bugünün listesine yazın.
3. Günün ilk adımını en kolay iş yapın. Küçük bir başarı, sıradaki satırı kolaylaştırıyor.
4. Geri sayımı görünür kılın. "Üç gün kaldı" bilgisi takvimin içinde değil, listenin üstünde dursun.
5. Son günü boş bırakın. Son gün gözden geçirme ve çantaya koyma günü olsun; işin kendisi bir gün önce bitsin.
6. Bitmeyen işi uzatmak yerine ertesi güne taşıyın. Bir akşamı gece yarısına kadar uzatmak hem ertesi günü hem de ödev saatinin itibarını bozuyor.

İşi kötüleştiren üç şey

• Son dakikada kurtarmak. Projeyi gece yarısı birlikte bitirmek o teslimi kurtarıyor, ama bir sonraki projede aynı planın tekrarlanmasını öğretiyor.
• Cezayla hızlandırmaya çalışmak. Ceza başlamayı kolaylaştırmıyor; işi küçültmek kolaylaştırıyor.
• Her gün yeni bir yöntem denemek. Düzenin öngörülebilir olması, yöntemin mükemmel olmasından daha çok işe yarıyor.

Sık sorulan sorular

Son dakikada yaptığı iş iyi çıkıyor, yine de sorun mu?

Not iyi çıkabilir; ama her teslim strese bağlı kaldığında iş büyüdükçe yöntem çöküyor. Asıl kazanç, bir işin bir gün önce bitmiş olmasının nasıl bir şey olduğunu çocuğun birkaç kez yaşaması.

Geri sayım çocuğu kaygılandırır mı?

Geri sayımın yanında o güne ait tek bir adım varsa genelde rahatlatıyor; adım yoksa kaygı veriyor. Yani "üç gün kaldı" tek başına değil, "bugün şunu yapacağız" ile birlikte söylenmeli.

Ödül ya da puan sistemi erteleme için işe yarar mı?

Küçük ve öngörülebilir bir şey zarar vermiyor. Ödülü işin bitmesine değil saatinde başlamaya bağlamak, bizim gözlemimizde daha az tartışma çıkarıyor; çünkü çocuğun kontrolünde olan kısım başlamak.

Kaç parçaya bölmek yeterli?

Pratik ölçümüz, her parçanın tek oturuşta bitebilecek kadar küçük olması: küçük yaşlarda on dakika, ortaokulda yarım saat. Yaşa göre oturuş süreleri ödev saati nasıl belirlenir yazısındaki tabloda var. Bir parça iki akşam üst üste bitmiyorsa o parça hâlâ büyük.

Bu erteleme ne zaman uzman işi?

Erteleme yıl boyunca sürüyor, derslerde belirgin bir düşüş var ya da yanına kaygı ve okula gitmek istememe eklendiyse okulun rehberlik servisi ya da bir uzman doğru adres. Buradaki adımlar evde bir düzen kurmaya yardım eder; bir değerlendirmenin yerine geçmez.

DutyDoodles'ta nasıl takip edilir

DutyDoodles'ta ödevler teslim tarihiyle durur; yaklaşan ve geciken işler kartın üstünde ayrıca işaretlenir, böylece sıranın neresi olduğunu listeyi tek tek okumadan görürsünüz. Uzun bir işi günlere böldüğünüzde her adım kendi satırı olur ve çocuk bitirdiğini kendi ekranında işaretler; siz günde bir kez kontrol bekleyen işlere bakarsınız. Düzenin tamamı için ödev organizasyonu, saat için ödev saati nasıl belirlenir yazısına bakabilir, ücretsiz paketle bir çocuk profiliyle deneyebilirsiniz.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi ya da psikolojik tavsiye değildir. DutyDoodles bir tanı ya da tedavi aracı değil, takip aracıdır. Çocuğunuzun dikkat, öğrenme ya da kaygıyla ilgili bir güçlüğü olduğunu düşünüyorsanız bir uzmana danışın.